FELDA Selepas Ops Fella: Siasatan Lama, Masalah Struktur dan Soalan Tentang Masa Depan

FELDA pernah menjadi antara projek pembangunan tanah paling penting di Malaysia. Hari ini, persoalannya bukan sahaja siapa yang perlu bertanggungjawab terhadap kerugian masa lalu, tetapi sama ada model FELDA yang dibina lebih enam dekad lalu masih sesuai untuk peneroka dan generasi pewaris.

FELDA kembali menjadi isu - tetapi soalan sebenarnya lebih besar

Perbincangan mengenai FELDA kembali mendapat perhatian selepas Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia (SPRM) membuka beberapa kertas siasatan di bawah Ops Fella berkaitan pembelian aset dan pelaburan FELDA serta FELDA Investment Corporation (FIC). Setakat 10 September 2026, SPRM memaklumkan tujuh kertas siasatan telah dibuka dan 29 saksi dirakam keterangannya.

Dua episod podcast Yang Bakar Menteri yang membincangkan FELDA mengambil pendekatan berbeza tetapi saling melengkapi. Episod #62 banyak mengimbas keputusan lama, penyenaraian FGV dan transaksi yang kemudian turut muncul dalam Kertas Putih 2019. Episod #63 bergerak kepada soalan yang lebih sukar: jika siasatan terhadap kes lama selesai sekalipun, apakah model FELDA yang patut wujud selepas ini?

Soalan kedua itu penting kerana masalah FELDA tidak berhenti pada isu integriti. Ia juga menyentuh reka bentuk perniagaan, hutang, produktiviti ladang, kos tanam semula, pewarisan tanah dan tanggungjawab terhadap generasi kedua, ketiga serta keempat peneroka.

FELDA bukan bermula sebagai model yang gagal

Untuk memahami masalah hari ini, kita perlu membezakan kegagalan model asal dengan kegagalan yang berlaku selepas struktur FELDA berubah. Kertas Putih 2019 merekodkan bahawa FELDA telah membangunkan kira-kira 870,000 hektar tanah dan menempatkan 112,635 peneroka di 317 tanah rancangan. Kira-kira 490,000 hektar diperuntukkan kepada peneroka, 330,000 hektar kepada ladang komersial FELDA dan sekitar 50,000 hektar menjadi kawasan kampung.

Setiap peneroka lazimnya menerima 10 ekar tanah ladang dan 0.25 ekar tanah kediaman. Namun kekuatan FELDA bukan sekadar pemberian tanah. FELDA membina ekosistem yang merangkumi pembiayaan pembukaan ladang, bahan tanaman, baja, bantuan sara hidup sementara tanaman belum menghasilkan, pengurusan ladang, pemprosesan dan pemasaran.

Kertas Putih turut merekodkan bahawa FELDA menyelesaikan kesemua pinjaman pembangunan lamanya pada tahun 2000. Mulai 2009, FELDA kembali membuat pinjaman untuk penanaman semula, modal kerja, pelaburan dan pengembangan anak syarikat. Hutang FELDA meningkat daripada RM1.5 bilion pada 2009 kepada RM10.67 bilion pada 2018.

Ini memberi satu garis asas yang penting: masalah FELDA tidak boleh diterangkan hanya dengan mengatakan konsep asalnya tidak berfungsi. Model itu pernah menghasilkan mobiliti sosial dan kedudukan kewangan yang jauh lebih kukuh. Persoalannya ialah apa yang berubah selepas itu.

2012: titik perubahan besar pada struktur pendapatan FELDA

Sebelum penyenaraian FGV, Felda Holdings Berhad ialah salah satu komponen penting dalam ekosistem komersial FELDA. FELDA memiliki 49 peratus Felda Holdings, manakala baki pegangan dimiliki Koperasi Permodalan FELDA (KPF), yang membolehkan peneroka dan warga FELDA turut mendapat manfaat daripada pemilikan ekuiti.

Pada 2012, struktur ini berubah. Pengurusan ladang komersial dan sebahagian besar aktiviti hiliran dipindahkan kepada FGV, yang kemudiannya disenaraikan di Bursa Malaysia. FELDA terus membawa tanggungjawab terhadap kebun peneroka dan program sosioekonomi.

Penyenaraian syarikat bukan dengan sendirinya kesilapan. Secara teori, IPO boleh membuka akses kepada modal dan membolehkan pengembangan perniagaan. Persoalan yang lebih penting ialah sama ada struktur baharu itu menghasilkan pulangan yang diunjurkan kepada FELDA.

Kertas Putih menyatakan FELDA dijangka menerima pajakan tetap sekitar RM248 juta setahun dan 15 peratus perkongsian keuntungan operasi ladang. Namun purata pendapatan bersih yang diterima daripada FGV dianggarkan sekitar RM400 juta setahun berbanding unjuran RM800 juta. Apabila pendapatan berubah tetapi komitmen sosial kekal, risiko fiskal FELDA menjadi lebih besar.

Kertas Putih menganggarkan purata pendapatan bersih yang diterima FELDA daripada FGV sekitar RM400 juta setahun berbanding unjuran RM800 juta setahun selepas penstrukturan.

RM10.5 bilion daripada IPO: wang sekali sahaja, komitmen berterusan

Penyenaraian FGV pada Jun 2012 menghasilkan sekitar RM10.5 bilion. FELDA menerima kira-kira RM6.0 bilion, manakala FGV menerima hampir RM4.5 bilion.

Kertas Putih merekodkan bahawa daripada hampir RM6 bilion yang diterima FELDA, RM4.559 bilion atau 76.1 peratus digunakan bagi kategori perbelanjaan yang diklasifikasikan sebagai tidak produktif. Antaranya ialah RM1.69 bilion pemberian khas peneroka, RM550 juta sumbangan one-off kepada negeri, RM400 juta pinjaman pembesaran rumah, kos penyenaraian dan beberapa perbelanjaan modal. Sekitar RM1.439 bilion digunakan untuk pelaburan atau pengambilalihan baharu.

Dalam podcast, Rafizi mengaitkan sebahagian pemberian ini dengan strategi politik menjelang PRU13. Itu ialah tafsiran politik beliau, bukan kesimpulan audit dalam Kertas Putih. Fakta yang lebih selamat untuk dinilai ialah struktur aliran tunainya: hasil IPO ialah wang sekali sahaja, sedangkan komitmen FELDA terhadap peneroka bersifat berterusan.

Jika wang yang hanya diterima sekali tidak menghasilkan sumber pendapatan baharu yang sepadan, tekanan kewangan akan kembali apabila tunai itu habis.

Daripada pelaburan rugi kepada kegagalan tadbir urus

Kertas Putih 2019 memasukkan ringkasan kajian forensik Ernst & Young terhadap lapan pembelian atau pelaburan aset yang signifikan oleh FELDA dan FIC. Nilai asal pelaburan yang dikaji sekitar RM4.4 bilion. Kerugian atau kemerosotan nilai yang dikenal pasti ketika itu mencecah kira-kira RM2.2 bilion, sebelum mengambil kira penilaian semasa beberapa aset tertentu.

Namun perkara paling penting dalam audit bukan semata-mata jumlah kerugian. Audit mencatat pola kelemahan yang berulang: due diligence yang tidak mencukupi, maklumat tidak lengkap kepada lembaga, keputusan pelaburan yang tidak mematuhi dasar, kawalan dalaman lemah dan struktur semak imbang yang tidak berkesan.

Pelaburan PT Eagle High Plantations menjadi contoh utama. FELDA memperoleh 37 peratus pegangan dengan nilai USD505.4 juta menggunakan pembiayaan RM2.3 bilion. Kajian forensik mendapati harga pembelian pada Disember 2016 sekitar 95.86 peratus lebih tinggi daripada harga pasaran saham ketika transaksi. Penjejasan nilai RM1.576 bilion kemudian direkodkan.

Audit turut merekodkan bahawa beberapa risiko telah diketahui sebelum transaksi diteruskan, termasuk saham berkaitan yang telah dicagarkan kepada Credit Suisse dan penilaian yang lebih rendah daripada harga belian. Ini membawa perbahasan FELDA daripada soalan 'mengapa pelaburan rugi?' kepada soalan yang lebih fundamental: bagaimana sistem tadbir urus membenarkan keputusan sebegini melepasi begitu banyak peringkat?

Lapan pelaburan/pembelian aset yang dikaji mempunyai nilai asal sekitar RM4.4 bilion. Kerugian atau kemerosotan nilai yang dikenal pasti sekitar RM2.2 bilion, di samping kelemahan kawalan dalaman dan due diligence.

Ops Fella: penting untuk akauntabiliti, tetapi bukan jawapan lengkap

Ops Fella kini berada pada lapisan akauntabiliti. SPRM sedang menyiasat aset dan pelaburan FELDA/FIC dan telah memaklumkan bahawa keterangan bekas pengerusi FELDA juga diperlukan bagi membantu siasatan tertentu. Sama ada sesuatu transaksi mengandungi unsur rasuah, salah guna kuasa atau kesalahan lain ialah persoalan yang perlu ditentukan melalui siasatan, keputusan pendakwaan dan proses mahkamah.

Rafizi menggunakan frasa bahawa isu FELDA telah terlalu lama 'diperam'. Itu ialah penilaian beliau. Apa yang dapat disahkan ialah banyak transaksi dan kelemahan tadbir urus telah didokumentasikan secara rasmi dalam Kertas Putih 2019, sedangkan beberapa transaksi yang sama kembali menjadi fokus siasatan pada 2026.

Soalan institusi yang wajar ialah: apakah tindakan yang berlaku terhadap setiap dapatan, laporan dan rujukan sejak 2019? Mana yang disiasat, mana yang ditutup, mana yang belum mencapai pendakwaan dan atas asas apa? Jawapan terperinci kepada rantaian itu penting untuk menilai keberkesanan sistem, bukan sekadar menilai seorang individu.

Selepas siasatan: siapa sebenarnya menjadi tanggungjawab FELDA?

Episod #63 membawa perbincangan ke arah mandat FELDA. Model asal dibina untuk generasi pertama peneroka, tetapi keluarga tersebut kini mempunyai generasi kedua, ketiga dan keempat. Tanah tidak berkembang mengikut pertambahan bilangan pewaris.

Perumahan Generasi Baharu FELDA menunjukkan kesukaran itu. Kertas Putih merekodkan bahawa daripada 8,314 unit rumah yang dibangunkan ketika itu, hanya 1,498 unit atau 18 peratus telah siap sepenuhnya. Sebahagian lagi bergerak perlahan atau terbengkalai, dengan kelemahan perancangan awal, kajian pasaran dan due diligence dikenal pasti sebagai antara faktor.

Kertas Putih turut mencatat bahawa sebahagian golongan sasaran tidak memenuhi syarat pinjaman institusi kewangan kerana tidak mempunyai pekerjaan tetap atau penyata pendapatan. Maka masalah perumahan bukan sekadar berapa banyak unit perlu dibina. Ia berkaitan dengan skop tanggungjawab FELDA, kemampuan generasi baharu dan penggunaan tanah yang terhad.

10 ekar, ramai pewaris: masalah yang akan menjadi lebih besar

Satu lagi masalah struktur ialah pewarisan. Model asal bergantung pada tanah ladang yang cukup besar untuk diusahakan secara ekonomik. Tetapi selepas beberapa generasi, sebidang tanah 10 ekar boleh mempunyai ramai pewaris.

Kertas Putih sudah mengakui bahawa urusan pewarisan yang tidak selesai menyukarkan penanaman semula, pengagihan hasil dan pengurusan ladang. Episod #63 melontarkan kemungkinan struktur koperasi atau bentuk pemilikan berasaskan unit/saham supaya nilai ekonomi boleh diwarisi tanpa memecahkan tanah fizikal kepada lot yang semakin kecil.

Cadangan itu belum menjadi penyelesaian yang terbukti dan mempunyai implikasi undang-undang serta sosial yang besar. Tetapi persoalan yang cuba diselesaikannya sah: bagaimana hak pewaris boleh dilindungi sambil mengekalkan ekonomi skala ladang?

Hutang peneroka: menghapuskan baki tidak semestinya menghapuskan punca

Apabila sawit ditanam semula, peneroka melalui beberapa tahun tanpa hasil penuh. FELDA mendahulukan kos pembangunan ladang, sara hidup, pendahuluan hasil dan kos operasi tertentu. Semua ini akhirnya menjadi sebahagian daripada akaun hutang peneroka.

Kertas Putih menganggarkan kos maksimum program penanaman semula sawit ketika itu boleh mencapai RM254,400 bagi seorang peneroka. Selepas mengambil kira caruman penanaman semula dan hasil ladang, pinjaman sebenar lazimnya dinyatakan sekitar RM120,000 hingga RM150,000 termasuk faedah.

Sebab itu penghapusan atau penstrukturan hutang memberi kelegaan kepada peneroka tetapi tidak dengan sendirinya menjamin masalah tidak akan berulang. Jika struktur kos, produktiviti dan kaedah pembiayaan kekal tidak mampan, kitaran hutang boleh muncul semula pada penanaman semula berikutnya.

Jangan lihat kos sahaja - ukuran akhirnya ialah hasil dan pendapatan bersih

Episod kedua melakukan sesuatu yang berguna: ia membawa analisis daripada angka berbilion kepada unit ekonomi paling asas, iaitu satu hektar ladang. Berapa kos tanam semula? Berapa kos operasi? Berapa tan buah tandan segar (BTS) dihasilkan? Dan selepas semua potongan, berapa pendapatan bersih peneroka?

Podcast membandingkan beberapa angka FELDA dengan syarikat perladangan komersial dan mendakwa terdapat jurang hasil dalam beberapa tahun. Perbandingan itu perlu digunakan dengan cermat kerana umur pokok, jenis tanah, geografi, kos buruh dan kaedah pengurusan boleh berbeza. Benchmark yang adil perlu membandingkan ladang dengan profil yang sepadan.

Namun prinsipnya kukuh. Kos yang tinggi masih boleh diterima jika produktiviti dan margin cukup tinggi. Sebaliknya, kos yang kelihatan murah tidak banyak membantu jika kualiti penanaman semula atau pengurusan menyebabkan hasil lebih rendah untuk 20 tahun berikutnya.

Reformasi FELDA yang mampan seharusnya mengubah perbincangan daripada 'berapa banyak bantuan diberikan' kepada 'berapa banyak nilai bersih dihasilkan oleh setiap hektar dan berapa banyak daripadanya sampai kepada peneroka'.

Kos sehektar tidak cukup untuk menilai prestasi. Ukur kos, hasil BTS, margin dan pendapatan bersih peneroka secara serentak - serta gunakan benchmark ladang yang benar-benar setanding.

FGV sudah dinyahsenarai - sekarang hasilnya perlu diukur

FGV secara rasmi dinyahsenarai daripada Pasaran Utama Bursa Malaysia pada 28 Ogos 2025. Menurut FGV, langkah itu bertujuan memberikan kelincahan lebih besar dan penyelarasan lebih rapat dengan FELDA sebagai pemegang saham utama.

Tetapi penyahsenaraian bukan dengan sendirinya bukti bahawa masalah FELDA telah selesai. Ukuran yang lebih berguna ialah aliran tunai bersih: berapa banyak keuntungan, dividen atau nilai operasi yang akhirnya mengalir kepada FELDA selepas mengambil kira kos pembelian semula saham, hutang, faedah, jaminan dan modal tambahan.

Episod #63 turut mengingatkan bahawa pendapatan kasar daripada FGV tidak boleh dilihat berasingan daripada liabiliti yang diambil alih. Ini penting supaya penyahsenaraian dinilai sebagai keputusan kewangan, bukan sekadar keputusan simbolik membalikkan struktur 2012.

Kertas Putih sebenarnya sudah mencadangkan Model FELDA Baharu

Adalah kurang tepat jika Kertas Putih 2019 dianggap langsung tidak mempunyai hala tuju. Dokumen itu mencadangkan Model FELDA Baharu yang merangkumi sewaan tanah jangka panjang, pengukuhan koperasi, mekanisasi dan automasi, penambahbaikan pewarisan, pembangunan generasi baharu, rasionalisasi pelaburan serta pembaharuan tadbir urus.

Koperasi peneroka dicadangkan memainkan peranan lebih besar dalam pengurusan ladang supaya operasi boleh dilaksanakan secara berskala, sementara peneroka memperoleh pendapatan melalui sewaan dan dividen.

Masalah yang tinggal ialah pelaksanaan dan ukuran. Pada 2026, Jawatankuasa Khas Pelan Strategik Hala Tuju Kumpulan FELDA 2025-2030 (HTF30) masih meneliti hala tuju strategik, operasi, kedudukan kewangan, struktur organisasi dan tadbir urus. Jawatankuasa itu juga meneliti status pasca-penyahsenaraian FGV, model perniagaan baharu dan tanggungjawab FELDA terhadap peneroka serta generasi masa hadapan. Laporan interim dijadualkan diserahkan kepada Perdana Menteri pada penghujung September 2026.

Hakikat bahawa kerja ini masih berjalan menunjukkan persoalan model FELDA belum mempunyai jawapan akhir yang boleh dinilai secara terbuka berdasarkan sasaran dan KPI yang jelas.

Perlukah setiap hektar kekal dengan kegunaan yang sama?

Episod #63 turut melontarkan persoalan tentang penggunaan tanah. Sawit kekal komoditi penting kepada Malaysia, tetapi nilai tanah, lokasi dan keperluan ekonomi negara telah berubah sejak 1960-an.

Sesetengah kawasan yang dahulu terpencil kini berada berhampiran bandar, lebuh raya atau pusat ekonomi. Pada masa sama, keterjaminan makanan menjadi lebih penting. Podcast mencadangkan supaya pilihan seperti rumah hijau atau pengeluaran makanan bernilai tinggi sekurang-kurangnya dinilai di kawasan yang sesuai.

Ini bukan hujah supaya FELDA meninggalkan kelapa sawit secara menyeluruh. Ia ialah hujah supaya penggunaan setiap aset dinilai berdasarkan nilai ekonomi dan sosial semasa: pendapatan peneroka, peluang pekerjaan, kesesuaian agronomi, nilai tanah dan keperluan strategik negara.

Tiga lapisan masalah FELDA

Apabila kedua-dua episod dan Kertas Putih dibaca bersama, isu FELDA menjadi lebih mudah dipisahkan kepada tiga lapisan.

Pertama, akauntabiliti masa lalu. Pelaburan bermasalah, kelemahan tadbir urus dan kemungkinan kesalahan jenayah perlu disiasat. Ops Fella berada di lapisan ini.

Kedua, pemulihan kewangan dan operasi. FELDA perlu memahami struktur hutang, menutup jurang produktiviti, memperbaiki kontrak dan kos, serta memastikan FGV selepas penyahsenaraian menghasilkan nilai bersih yang munasabah.

Ketiga, reka bentuk FELDA generasi seterusnya. Ini termasuk mandat kepada generasi pewaris, mekanisme pemilikan tanah, peranan koperasi, aktiviti ekonomi yang sesuai dan had pergantungan kepada subsidi kerajaan.

Kesilapan dasar terbesar ialah menyelesaikan lapisan pertama tetapi menganggap dua lapisan yang lain akan selesai sendiri.

Apa yang patut diterbitkan kepada rakyat

Satu pembaharuan praktikal ialah dashboard prestasi FELDA yang dikemas kini secara berkala. Sekurang-kurangnya enam ukuran di bawah patut tersedia supaya pemulihan FELDA boleh dinilai berdasarkan hasil, bukan slogan atau jumlah bantuan semata-mata.

Kesimpulan: FELDA belum keluar dari hutan

Ops Fella penting kerana ia boleh membantu menjawab persoalan mengenai transaksi dan keputusan lama. Tetapi SPRM hanya boleh menjawab sebahagian daripada masalah FELDA.

FELDA dibina untuk menyelesaikan masalah Malaysia pada 1950-an dan 1960-an: kemiskinan luar bandar, ketiadaan tanah dan kekurangan modal. Malaysia 2026 mempunyai cabaran tambahan - peneroka semakin berusia, pewaris semakin ramai, kos pertanian berubah, teknologi berkembang dan nilai tanah tidak lagi sama.

Siasatan boleh membantu menjelaskan apa yang berlaku semalam. Reformasi pula perlu memastikan struktur yang sama tidak menghasilkan masalah baharu untuk 20 atau 30 tahun akan datang.

Soalan yang patut menjadi pusat perbahasan sekarang bukan lagi sama ada FELDA mempunyai masalah. Itu sudah lama didokumentasikan. Soalannya ialah: selepas kita mengetahui apa yang rosak, apakah FELDA yang mahu dibina semula - dan apakah angka yang akan membuktikan model baharu itu benar-benar berfungsi?

Rujukan dan Sumber

1. Podcast YBM #62 — FELDA Lama Sangat Peram, Kita Mula Dulu — Rafizi Ramli, YouTube, 4 September 2026

2. Podcast YBM #63 — PISA: Anak-anak Kita Sedang Ketinggalan? FELDA Part Two — Rafizi Ramli, YouTube, 11 September 2026. Analisis ini hanya menggunakan bahagian FELDA

3. Kertas Putih — Ke Arah Kelestarian Lembaga Kemajuan Tanah Persekutuan (FELDA) — Kertas Perintah 6 Tahun 2019, Kementerian Hal Ehwal Ekonomi / Kerajaan Malaysia

4. BERNAMA — MACC To Seek Prison Dept Cooperation To Record Former FELDA Chairman’s Statement — 10 September 2026. Tujuh kertas siasatan Ops Fella; 29 saksi dirakam

5. BERNAMA — FELDA Strategic Plan Interim Report To Be Submitted To PM By End-September — 10 September 2026. Status HTF30 dan skop kajian model perniagaan, operasi, kewangan serta tadbir urus FELDA

6. FGV Holdings — FGV Embarks on a New Chapter Following Delisting from Bursa Malaysia — 25 August 2025. Penyahsenaraian FGV berkuat kuasa 28 Ogos 2025

7. Portal Rasmi FELDA — Mengenai FELDA — Latar belakang dan fungsi FELDA

Nota editorial: Artikel ini menggabungkan bahagian FELDA daripada dua episod podcast YBM dengan Kertas Putih FELDA 2019 dan perkembangan awam sehingga 16 September 2026. Artikel ini membezakan dapatan dokumen rasmi, perkembangan siasatan semasa dan pandangan yang dikemukakan dalam podcast. Pembukaan kertas siasatan tidak dengan sendirinya membuktikan kesalahan mana-mana individu.