GLC, Kuasa Politik dan Ujian Reformasi BERSAMA

Perbincangan Prof Emeritus Edmund Terence Gomez bersama Ibrahim Sani membuka persoalan yang lebih besar daripada prestasi GLC: bagaimana kuasa politik, kuasa ekonomi dan institusi awam disusun - dan sejauh mana agenda anti-pemusatan kuasa BERSAMA menjawab masalah struktur itu.

Inti analisis

Masalah yang dihuraikan Gomez bukan bahawa GLC semestinya buruk. Isunya ialah apa yang berlaku apabila pemilikan awam, kuasa pelantikan, pengawasan dan pembiayaan politik bertemu dalam struktur yang kurang telus. BERSAMA mempunyai agenda rasmi mengenai anti-pemusatan kuasa dan rent-seeking, tetapi kerangka awamnya mengenai GLC/GLIC masih belum diperincikan pada tahap yang dibincangkan dalam podcast ini.

Dalam episod keenam MOMENTUM, Ibrahim Sani duduk bersama Prof Emeritus Edmund Terence Gomez untuk membincangkan salah satu isu paling kompleks dalam ekonomi politik Malaysia: rangkaian Government-Linked Companies (GLC), Government-Linked Investment Companies (GLIC), Minister of Finance Incorporated (MOF Inc.), tadbir urus dan pemusatan kuasa.

Perbincangan itu tidak berhenti pada persoalan sama ada GLC bagus atau buruk. Soalan yang lebih asas ialah: apabila kerajaan mempunyai pengaruh besar terhadap aset korporat, pelantikan, perolehan dan institusi kawal selia, apakah mekanisme yang memastikan kuasa itu tidak berubah menjadi patronage politik atau konflik kepentingan?

Gomez mengemukakan persoalan yang menjadi tulang belakang keseluruhan perbincangan: di manakah sebenarnya kuasa berada? Dari situ, beliau berhujah bahawa reformasi tidak boleh hanya bergantung pada pertukaran individu. Struktur yang memberikan kuasa terlalu besar kepada eksekutif boleh terus menghasilkan risiko yang sama walaupun orang yang memegang jawatan bertukar.

GLC bukan masalah dengan sendirinya

Satu perkara penting yang sering hilang apabila isu GLC dibincangkan ialah Gomez sendiri tidak mengambil pendirian bahawa semua perusahaan berkaitan kerajaan perlu dikecilkan atau dihapuskan. Dalam podcast, beliau merujuk kepada institusi seperti FELDA dan MARA sebagai contoh bagaimana institusi awam boleh digunakan untuk menangani kemiskinan, pendidikan dan mobiliti sosial.

Secara prinsip, campur tangan kerajaan melalui institusi ekonomi boleh mempunyai tujuan sosial yang sah. Masalah timbul apabila tujuan itu bercampur dengan keperluan politik: lantikan berdasarkan kesetiaan, akses kepada sumber untuk mengukuhkan pengaruh, keputusan yang kurang telus atau kelemahan pengawasan terhadap subsidiari dan syarikat bersekutu.

Penyelidikan Gomez bersama IDEAS telah lama memberi tumpuan kepada perkara ini. Malaysia GLC Monitor 2018, misalnya, meneliti pelbagai bentuk campur tangan kerajaan dalam ekonomi melalui GLC tersenarai, syarikat yang dimiliki kementerian dan GLC negeri. Fokusnya bukan semata-mata saiz kerajaan, tetapi struktur pemilikan, kawalan dan akauntabiliti.

Masalah sebenar ialah reka bentuk kuasa

Apabila perbincangan bergerak kepada institusi negara, Gomez mempersoalkan pemusatan kuasa di cabang eksekutif. Antara contoh yang dibangkitkan ialah hubungan antara kuasa politik Perdana Menteri dengan portfolio kewangan negara.

Setakat Ogos 2026, sumber rasmi Kementerian Kewangan masih merujuk Dato Seri Anwar Ibrahim sebagai Perdana Menteri dan Menteri Kewangan. Fakta bahawa dua jawatan itu dipegang oleh individu yang sama tidak dengan sendirinya membuktikan salah guna kuasa. Namun dari perspektif reka bentuk institusi, ia membuka persoalan yang sah: berapa banyak kuasa politik dan ekonomi patut tertumpu pada satu jawatan, tanpa mengira siapa yang memegangnya?

Itulah beza antara kritikan terhadap individu dan kritikan terhadap sistem. Jika masalahnya hanya individu, penyelesaian ialah menukar pemimpin. Jika masalahnya reka bentuk institusi, penyelesaiannya memerlukan had kuasa, pengawasan, ketelusan dan proses pelantikan yang boleh bertahan selepas kerajaan bertukar.

Mengapa struktur berlapis GLC penting

Salah satu bahagian paling bernilai dalam podcast ialah penerangan tentang struktur berlapis. Pada bahagian paling atas terdapat GLIC atau institusi pemilik yang diketahui umum. Di bawahnya terdapat syarikat tersenarai, subsidiari, syarikat bersekutu dan entiti lain yang boleh membentuk rantaian pemilikan yang panjang.

Semakin jauh sesuatu entiti daripada syarikat induk, semakin sukar untuk orang awam memahami siapa yang mempunyai pengaruh, bagaimana ahli lembaga dilantik, siapa memberi arahan dan bagaimana sesuatu keputusan akhirnya dipertanggungjawabkan. Ini bukan bukti bahawa semua subsidiari bermasalah. Ia ialah masalah pengawasan: sistem yang kompleks memerlukan tahap ketelusan yang sepadan dengan kompleksitinya.

Kajian IDEAS pada 2021 mengenai pelantikan pengarah GLIC, GLC dan badan berkanun berkaitan komersial menyatakan bahawa tujuh GLIC mempunyai jejak yang sangat besar dalam ekonomi Malaysia. Kajian itu menekankan kepentingan proses pelantikan yang berkualiti dan telus kerana keputusan di peringkat lembaga boleh mempunyai kesan yang melangkaui satu syarikat.

Reformasi kerajaan semasa perlu diambil kira

Analisis yang seimbang perlu mengakui bahawa kerajaan semasa bukan berada pada titik sifar. Kerajaan telah melaksanakan Government-linked Enterprises Activation and Reform Programme (GEAR-uP), yang diketuai Kementerian Kewangan.

Menurut Laporan Kemajuan GEAR-uP 2026, enam GLIC dan 37 GLC di bawah mereka terlibat dalam program tersebut. Pada 2025, GLIC memperuntukkan dan menyalurkan RM20.3 bilion pelaburan langsung domestik. MOF juga melaporkan bahawa 91.7% daripada 206,987 pekerja tetap rakyat Malaysia dalam rangkaian berkenaan menerima sekurang-kurangnya RM3,100 sebulan pada Disember 2025.

Kerajaan juga sebelum ini menyenaraikan State-Owned Enterprises Act sebagai antara undang-undang yang dirancang untuk memperkukuh ketelusan dan tadbir urus perusahaan milik negara. Oleh itu, kenyataan bahawa tidak ada reformasi langsung adalah terlalu luas. Soalan yang lebih tepat ialah sejauh mana reformasi yang sedang berjalan mengubah hubungan kuasa antara eksekutif, pemilik kerajaan, lembaga syarikat dan Parlimen.

Pembiayaan politik ialah bahagian yang tidak boleh dipisahkan

Podcast turut menghubungkan GLC dengan persoalan yang lebih luas: kos politik dan sumber pembiayaan parti. Hujah asasnya mudah. Jika parti memerlukan wang yang besar untuk beroperasi dan bertanding tetapi sistem pembiayaan politik tidak cukup telus, akses kepada sumber kerajaan boleh mewujudkan insentif yang tidak sihat.

Malaysia masih dalam proses membangunkan kerangka undang-undang pembiayaan politik. Pada 8 September 2026, kerajaan memaklumkan bahawa Bahagian Hal Ehwal Undang-Undang diarahkan mendapatkan pendirian rasmi parti politik berdaftar mengenai cadangan Rang Undang-Undang Pendanaan Politik sebelum ia dibawa kepada Jemaah Menteri. Pada hari yang sama, SPRM menegaskan antara prinsip penting yang perlu ada ialah ketelusan, akauntabiliti dan badan kawal selia yang bebas.

Ini penting kerana reformasi GLC dan reformasi pembiayaan politik saling berkait. Proses pelantikan yang lebih baik tidak mencukupi jika sistem politik masih mempunyai insentif untuk mencari sumber di luar mekanisme pembiayaan yang telus dan boleh diaudit.

Di mana agenda BERSAMA bertemu dengan diagnosis Gomez?

Hubungan paling jelas ialah pada soal pemusatan kuasa. Dalam agenda rasminya, BERSAMA menyenaraikan "Kebebasan institusi utama negara dengan mengelakkan pemusatan kuasa". Huraian agenda itu mencadangkan supaya kawal selia, kuasa lantikan dan kebertanggungjawaban institusi utama - khususnya agensi penguatkuasaan - dipindahkan kepada Parlimen daripada Perdana Menteri. BERSAMA juga menyatakan dasar anti-pemusatan kuasa perlu meliputi perolehan utama kerajaan untuk mengurangkan risiko salah guna kuasa dan rasuah.

Ini mempunyai pertindihan langsung dengan kerangka yang dibincangkan Gomez. Kedua-duanya meletakkan masalah bukan hanya pada siapa yang berkuasa, tetapi pada berapa banyak kuasa yang boleh dikumpulkan di satu pusat dan apakah institusi yang mampu menyemaknya.

BERSAMA juga meletakkan penghapusan rent-seeking dan pengukuhan perusahaan kecil dan sederhana sebagai salah satu agenda ekonominya. Antara cadangan yang dinyatakan ialah Akta Anti-Ali Baba serta reformasi perolehan awam. Dari sudut ekonomi politik, ini berkait dengan persoalan yang sama: bagaimana mengurangkan nilai ekonomi akses politik dan memastikan peluang perniagaan bergantung lebih banyak pada produktiviti serta persaingan berbanding hubungan dengan pusat kuasa.

Tetapi masih ada jurang dasar yang perlu diperincikan

Pada masa yang sama, persamaan prinsip tidak bermaksud semua jawapan telah tersedia. Berdasarkan agenda awam BERSAMA yang diterbitkan ketika artikel ini ditulis, terdapat prinsip jelas mengenai anti-pemusatan kuasa dan rent-seeking, tetapi belum kelihatan satu kerangka GLC/GLIC terperinci yang menjawab keseluruhan persoalan yang dibangkitkan dalam podcast.

Antara persoalan yang masih relevan untuk mana-mana parti - termasuk BERSAMA - ialah:

Perlukah jawatan Perdana Menteri dan Menteri Kewangan dipisahkan sebagai prinsip institusi?
Bagaimanakah pengerusi dan pengarah GLC, GLIC serta subsidiari mereka patut dilantik, dan apakah kriteria merit serta konflik kepentingan yang wajib digunakan?
Perlukah diwujudkan daftar awam yang memetakan semua syarikat milik atau dikawal kerajaan hingga ke peringkat subsidiari dan syarikat bersekutu?
Apakah tahap pendedahan yang patut diwajibkan untuk transaksi besar, jaminan kerajaan dan arahan pemegang saham?
Bagaimanakah Parlimen boleh mempunyai pengawasan yang bermakna tanpa mengambil alih fungsi pengurusan komersial?
Bagaimanakah undang-undang pembiayaan politik boleh menghalang sumber awam, kontrak kerajaan atau kedudukan dalam syarikat kerajaan daripada menjadi instrumen pembiayaan politik?

Soalan-soalan ini bukan kesimpulan bahawa BERSAMA tidak mempunyai pendirian. Ia menunjukkan perbezaan antara prinsip dasar yang telah diumumkan dengan reka bentuk perundangan dan institusi yang lebih terperinci. Sekiranya agenda anti-pemusatan kuasa dikembangkan kepada kerangka GLC/GLIC, isu-isu inilah yang perlu dijawab secara terbuka.

Bahagian kontroversi podcast perlu dibaca sebagai dakwaan, bukan keputusan

Podcast ini turut menyentuh tuduhan dan kontroversi melibatkan individu, parti serta apa yang digambarkan sebagai "corporate mafia". Bahagian tersebut perlu dibaca dengan disiplin yang lebih tinggi daripada bahagian analisis struktur.

Dakwaan mengenai rasuah, campur tangan atau hubungan tidak wajar tidak boleh dianggap terbukti hanya kerana disebut dalam podcast, laporan media atau perbahasan politik. Penentuan fakta memerlukan bukti, siasatan bebas dan, apabila berkenaan, proses mahkamah. Dalam konteks artikel ini, nilai utama perbincangan Gomez ialah diagnosis institusi dan cadangan reformasi, bukan menganggap setiap tuduhan yang disebut sebagai keputusan muktamad.

Ini juga menjelaskan mengapa seruan kepada penyiasatan bebas, pengawasan Parlimen dan institusi yang mempunyai autonomi menjadi penting. Sistem yang dipercayai sepatutnya mampu menyiasat dakwaan tanpa bergantung kepada siapa yang sedang memegang kuasa.

Reformasi yang tahan apabila kerajaan bertukar

Pada akhirnya, ukuran paling berguna bagi reformasi institusi ialah sama ada peraturan yang dicadangkan masih dianggap baik apabila pihak lawan memegang kuasa. Parti yang mahukan pengawasan Parlimen ketika menjadi pembangkang perlu bersedia menerima pengawasan yang sama ketika menjadi kerajaan. Parti yang menolak lantikan politik ketika lawan berkuasa perlu bersedia mengehadkan lantikannya sendiri apabila mendapat kuasa.

Kerangka ini menjadikan perbahasan GLC lebih matang. Malaysia tidak perlu memilih secara simplistik antara "kerajaan mengawal segala-galanya" dan "kerajaan keluar sepenuhnya daripada ekonomi". Negara boleh mengekalkan institusi strategik sambil meletakkan batas yang lebih jelas pada kuasa pelantikan, konflik kepentingan, pendedahan, audit dan pertanggungjawaban.

Di sinilah podcast Gomez mempunyai kaitan yang paling substantif dengan BERSAMA. Bukan kerana kritikan terhadap kerajaan semasa boleh digunakan sebagai bahan partisan, tetapi kerana agenda rasmi BERSAMA sendiri telah meletakkan anti-pemusatan kuasa dan penghapusan rent-seeking sebagai masalah struktur yang mahu ditangani.

Soalan akhirnya bukan siapa mengawal - tetapi berapa banyak kuasa patut diberi

Persoalan "siapa mengawal ekonomi Malaysia?" membawa kepada satu soalan yang lebih sukar: berapa banyak kuasa patut dimiliki oleh mana-mana individu, menteri, parti atau institusi?

Malaysia tetap memerlukan institusi pelaburan awam yang berkeupayaan besar. GLC dan GLIC boleh memainkan peranan dalam pelaburan strategik, pembangunan industri, penciptaan pekerjaan, mobiliti sosial dan pelaksanaan dasar nasional. Prestasi GEAR-uP sendiri menunjukkan kerajaan mahu menggunakan skala institusi tersebut untuk pelaburan domestik, gaji dan pembangunan ekonomi.

Namun skala kuasa ekonomi itu menjadikan semak dan imbang lebih penting, bukan kurang penting. Reformasi yang kukuh bukan sekadar memastikan orang yang betul berada di puncak sistem. Ia memastikan orang yang salah juga tidak boleh menggunakan sistem itu sesuka hati.

Dalam konteks itu, terdapat pertindihan jelas antara diagnosis Gomez dengan agenda BERSAMA mengenai kebebasan institusi, anti-pemusatan kuasa dan rent-seeking. Pada masa yang sama, terdapat ruang besar untuk BERSAMA memperincikan bagaimana prinsip tersebut akan digunakan terhadap GLC, GLIC, MOF Inc., pelantikan korporat dan pembiayaan politik.

Itulah ujian sebenar reformasi: bukan sekadar menukar siapa yang memegang kuasa, tetapi membina sebuah sistem yang mengehadkan dan mempertanggungjawabkan kuasa sesiapa pun yang memegangnya.

Nota editorial: Artikel ini ialah analisis dasar berdasarkan isu yang dibincangkan dalam podcast dan sumber awam. Sebarang dakwaan salah laku yang disebut dalam podcast tidak dianggap sebagai fakta terbukti melainkan disahkan melalui sumber berautoriti atau proses undang-undang yang sewajarnya.