Selepas AUKU: Kebebasan Akademik dan Autonomi Universiti

Pemansuhan AUKU membuka ruang reformasi besar. Tetapi ukuran sebenar bukan pada nama undang-undang baharu - sebaliknya pada kebebasan akademik, autonomi institusi dan siapa yang memegang kuasa selepas AUKU.

Pemansuhan Akta Universiti dan Kolej Universiti 1971 (AUKU) sering dibicarakan sebagai kemenangan kepada kebebasan mahasiswa. Namun persoalan yang lebih besar bukan sekadar sama ada AUKU akan hilang daripada buku undang-undang.

Persoalannya ialah: selepas AUKU, siapa yang akan memegang kuasa ke atas universiti?

Adakah universiti awam benar-benar akan mendapat lebih autonomi? Adakah ahli akademik bebas menjalankan penyelidikan, mengajar dan mengkritik tanpa tekanan politik atau pentadbiran? Adakah mahasiswa dilayan sebagai orang dewasa yang mempunyai hak bersuara dan berpersatuan? Atau kita sekadar menggantikan sebuah undang-undang lama dengan undang-undang baharu yang mengekalkan struktur kuasa yang hampir sama?

Persoalan ini muncul dengan menarik dalam episod podcast Lebih Masa bertajuk “Apa Akan Jadi Pada Universiti?” bersama Nik Nazmi dan Nani Roslan. Perbincangan itu bermula daripada sejarah AUKU dan pengalaman politik mahasiswa, tetapi akhirnya membawa kepada persoalan yang jauh lebih penting: apakah sebenarnya yang patut menggantikan AUKU?

Video podcast: Apa Akan Jadi Pada Universiti? - YouTube [8]

“Selepas AUKU, soalan utamanya bukan sekadar sama ada mahasiswa bebas berpolitik. Soal yang lebih besar ialah siapa yang membuat keputusan untuk universiti.”

AUKU bukan sekadar undang-undang yang mengawal mahasiswa

Apabila orang bercakap mengenai AUKU, ingatan biasanya kembali kepada demonstrasi mahasiswa, Speakers Corner, pilihan raya kampus dan sekatan terhadap penglibatan politik. Sejarah itu memang penting.

Antara kes yang paling dikenali ialah kes UKM4. Pada 2011, Mahkamah Rayuan melalui keputusan majoriti 2-1 memutuskan Seksyen 15(5)(a) AUKU - yang ketika itu menyekat mahasiswa daripada menyatakan sokongan atau tentangan terhadap parti politik - tidak berperlembagaan kerana bercanggah dengan jaminan kebebasan bersuara. [1]

Namun melihat AUKU semata-mata sebagai “akta mahasiswa” juga boleh mengelirukan. AUKU turut menjadi sebahagian daripada kerangka undang-undang yang mengatur penubuhan, pentadbiran dan tadbir urus universiti awam. Sebab itu pemansuhannya bukan sekadar soal membuang beberapa larangan terhadap mahasiswa. Ia menyentuh struktur asas bagaimana universiti ditadbir.

Kerajaan sedang bergerak daripada AUKU kepada OHEA

Pada 15 Ogos 2026, Perdana Menteri mengumumkan pemansuhan AUKU. Susulan itu, Mesyuarat Jemaah Menteri pada 19 Ogos 2026 bersetuju supaya kerangka perundangan baharu pendidikan tinggi dibangunkan melalui pendekatan One Higher Education Act (OHEA), selaras dengan Rancangan Pendidikan Tinggi Malaysia 2026-2035. [2]

Kementerian Pendidikan Tinggi (KPT) menyatakan proses tersebut akan merangkumi penubuhan jawatankuasa bebas, libat urus dengan pemegang taruh, pemuktamadan kerangka dasar dan perundangan serta mekanisme peralihan supaya operasi institusi tidak terganggu. KPT juga menegaskan pemansuhan AUKU tidak seharusnya mewujudkan kelompangan perundangan. [2]

Ini bermakna Malaysia bukan bergerak daripada AUKU kepada ketiadaan undang-undang. Malaysia bergerak daripada AUKU kepada sebuah kerangka baharu.

Maka perdebatan yang lebih penting sekarang bukan lagi “AUKU mansuh atau tidak”, tetapi “apakah bentuk sistem yang akan menggantikannya?”

Kebebasan mahasiswa sudah mula diperluaskan

Kerajaan juga tidak menunggu OHEA siap sepenuhnya untuk mengambil beberapa langkah. Pada 28 Ogos 2026, KPT mengumumkan bahawa beberapa peruntukan dalam AUKU serta Kaedah-Kaedah Tatatertib Pelajar yang mengehadkan kebebasan mahasiswa untuk bersuara dan berpersatuan telah dikenal pasti untuk dikecualikan daripada pemakaian. [3]

KPT menyenaraikan kebebasan pengurusan persatuan dan kelab, pengurusan aktiviti pelajar, serta kebebasan bersuara, berhimpun, menggunakan platform komunikasi dan mengedar atau menerbitkan dokumen. Semua prosiding tatatertib berkaitan kebebasan bersuara, penyataan pandangan, kritikan awam dan perhimpunan aman di universiti awam turut diarahkan dihentikan serta-merta. [3]

Pada masa yang sama, KPT menyatakan tindakan melibatkan keganasan, vandalisme, kesalahan jenayah, salah laku akademik atau pelanggaran tatatertib yang sah tetap tertakluk kepada undang-undang. [3]

Ini perubahan yang substantif. Tetapi di sinilah kita perlu membezakan tiga perkara yang sering dicampur-adukkan: kebebasan mahasiswa, kebebasan akademik dan autonomi universiti.

Kebebasan mahasiswa bukan kebebasan akademik

Kebebasan mahasiswa berkaitan hak pelajar untuk bersuara, berpersatuan, berhimpun, menerbitkan pandangan dan terlibat dalam kehidupan awam.

Kebebasan akademik pula menyentuh ruang profesional ahli akademik untuk memilih persoalan penyelidikan, menjalankan kajian, menerbitkan dapatan, mengajar mengikut disiplin ilmu dan mengambil bahagian dalam wacana awam tanpa tekanan yang tidak wajar.

UNESCO meletakkan kebebasan akademik dan autonomi institusi sebagai komponen penting pendidikan tinggi. Recommendation concerning the Status of Higher-Education Teaching Personnel 1997 menjadi kerangka rujukan antarabangsa bagi kebebasan akademik, autonomi institusi, tanggungjawab profesional dan syarat pekerjaan dalam pendidikan tinggi. [4]

Sebuah universiti boleh mempunyai mahasiswa yang bebas menganjurkan forum politik tetapi pada masa yang sama mempunyai pensyarah yang takut mengemukakan pandangan mengenai dasar kerajaan, pengurusan universiti atau hasil penyelidikan yang sensitif. Kalau begitu, reformasinya masih belum lengkap.

Autonomi universiti ialah persoalan tentang kuasa

Autonomi universiti lebih mendasar. Ia bertanya: siapa sebenarnya membuat keputusan?

Siapa memilih dan melantik kepimpinan universiti?
Siapa menentukan komposisi lembaga universiti?
Sejauh mana Senat mengawal perkara akademik?
Siapa mempunyai kuasa terhadap pengambilan dan kenaikan pangkat tenaga akademik?
Sejauh mana universiti mengawal bajet dan sumbernya sendiri?
Siapa menentukan prioriti penyelidikan dan pembangunan program?
Apakah had campur tangan kementerian dalam keputusan universiti?

Autonomi bukan bermaksud universiti terputus daripada kerajaan atau tidak perlu mematuhi undang-undang. Universiti awam menggunakan dana rakyat dan mempunyai tanggungjawab kepada masyarakat. Tetapi ada perbezaan besar antara kerajaan menetapkan dasar pendidikan nasional dengan kerajaan atau pihak politik campur tangan dalam keputusan akademik harian.

Pemansuhan AUKU boleh gagal jika struktur kuasa tidak berubah

Inilah antara persoalan paling penting yang timbul daripada perbincangan Lebih Masa. Jika AUKU dimansuhkan tetapi kerangka penggantinya masih memberi kuasa yang terlalu luas dan kabur kepada pihak eksekutif atau pentadbiran, perubahan itu boleh menjadi lebih kecil daripada yang dijanjikan.

Timbalan Menteri Pendidikan Tinggi Adam Adli sendiri berkata pada 18 Ogos 2026 bahawa kerangka baharu selepas AUKU perlu memperkasakan autonomi universiti dan kebebasan akademik, termasuk penglibatan mahasiswa yang lebih bermakna dalam tadbir urus. Beliau turut mengingatkan bahawa pemansuhan AUKU tidak sepatutnya berakhir dengan sebuah undang-undang pengganti yang mengulangi sifat menekan yang ditentang sebelum ini. [5]

Maka ujian sebenar OHEA bukan pada namanya. Ujiannya ialah pada pengagihan kuasa.

Tujuh soalan yang patut ditanya tentang undang-undang baharu

Siapa melantik kepimpinan universiti?

Pelantikan Naib Canselor dan kepimpinan kanan ialah antara indikator paling mudah untuk menilai autonomi sebenar. Semakin tertumpu kuasa muktamad kepada seorang pemegang jawatan politik, semakin besar persoalan mengenai kebebasan institusi.

Sejauh mana Senat berkuasa dalam perkara akademik?

Kurikulum, standard akademik, penyelidikan dan pembangunan program sepatutnya dipacu terutamanya oleh pertimbangan akademik dan profesional.

Adakah kebebasan akademik akan dilindungi secara jelas?

Jaminan umum mengenai kebebasan mungkin tidak mencukupi jika garis perlindungan terhadap tekanan politik atau pentadbiran tidak jelas.

Siapa boleh mengambil tindakan terhadap ahli akademik?

Kebebasan akademik tidak bermakna seseorang bebas daripada tanggungjawab profesional. Tetapi proses disiplin perlu berasaskan standard yang jelas, proses wajar dan saluran rayuan yang kredibel.

Bagaimana mahasiswa terlibat dalam tadbir urus?

Mahasiswa bukan sekadar penerima perkhidmatan. Jika kerajaan mahu penglibatan yang lebih bermakna, perlu ada mekanisme formal yang membolehkan suara mereka didengar dalam keputusan yang menyentuh kehidupan kampus.

Adakah autonomi kewangan benar-benar wujud?

Autonomi tanpa sumber boleh menjadi autonomi atas kertas. Namun autonomi kewangan juga tidak sepatutnya menjadi alasan kerajaan mengurangkan tanggungjawab membiayai pendidikan awam.

Bagaimana universiti dipertanggungjawabkan?

Lebih autonomi mesti disertai lebih ketelusan: pelantikan, konflik kepentingan, audit, prestasi akademik, perolehan dan mekanisme aduan perlu boleh diperiksa.

Universiti bebas bukan universiti tanpa akauntabiliti

Perdebatan mengenai autonomi mudah terperangkap dalam dua pilihan palsu: sama ada universiti dikawal rapat kerajaan atau universiti diberi kebebasan tanpa batas. Sistem yang lebih matang tidak memilih salah satu ekstrem.

Universiti perlu cukup bebas untuk membuat keputusan akademik tanpa campur tangan politik yang tidak wajar, tetapi cukup telus untuk bertanggungjawab kepada masyarakat yang membiayainya.

Antara mekanisme yang wajar dipertimbangkan ialah:

proses pelantikan kepimpinan yang lebih telus;
deklarasi konflik kepentingan;
audit dan pelaporan awam yang kukuh;
perlindungan pemberi maklumat;
proses wajar dan hak rayuan dalam tindakan disiplin;
penglibatan ahli akademik dan mahasiswa dalam struktur tadbir urus.

Autonomi yang sihat bukan ketiadaan peraturan. Ia ialah pembahagian kuasa yang lebih jelas, ketelusan yang lebih tinggi dan sempadan yang lebih kukuh antara pertimbangan politik dengan keputusan akademik.

Undang-undang sahaja tidak cukup: budaya universiti juga perlu berubah

Ada masalah yang lebih sukar daripada menggubal akta baharu: budaya institusi.

Selepas puluhan tahun beroperasi dalam sistem yang banyak bergantung kepada kelulusan dan kawalan hierarki, sesebuah universiti boleh membangunkan budaya yang sangat berhati-hati. Pensyarah mungkin memilih untuk mengelakkan kontroversi. Pentadbir mungkin memilih keputusan paling selamat. Mahasiswa pula belajar bahawa beberapa persoalan lebih mudah dielakkan daripada dibincangkan.

Ahli akademik yang ditemu bual Bernama selepas pengumuman pemansuhan AUKU turut menegaskan bahawa perubahan undang-undang perlu disusuli perubahan budaya pentadbiran universiti, termasuk pengukuhan autonomi institusi dan jaminan terhadap kebebasan akademik serta kepelbagaian pandangan. [6]

Sebab itu reformasi pendidikan tinggi perlu bergerak pada sekurang-kurangnya tiga lapisan: undang-undang, tadbir urus dan budaya. Mengubah yang pertama tanpa dua yang lain mungkin menghasilkan reformasi yang tidak sampai ke bilik kuliah, makmal penyelidikan atau mesyuarat Senat.

TIGA LAPIS REFORMASI

Undang-undang → Tadbir urus → Budaya universiti

Di mana BERSAMA dalam perbahasan ini?

Perbahasan tentang autonomi universiti mempunyai hubungan langsung dengan salah satu agenda rasmi BERSAMA.

Di bawah agenda “Pendidikan tinggi dwi-aliran”, BERSAMA mencadangkan aliran pendidikan tinggi kedua berasaskan pengalaman kerja, penyusunan semula kapasiti kursus mengikut keperluan negara dan permintaan pelajar, serta “memberi autonomi penuh kepada universiti awam untuk bersaing mengikut pasaran”. [7]

Kenyataan itu memberikan titik permulaan yang jelas. Namun ia juga membuka beberapa persoalan dasar yang masih perlu diperincikan.

Adakah “autonomi penuh” hanya bermaksud universiti lebih bebas menentukan kursus, kapasiti dan strategi persaingan? Atau adakah ia turut merangkumi pelantikan kepimpinan, kuasa Senat, kebebasan penyelidikan, perlindungan kebebasan akademik dan suara mahasiswa dalam tadbir urus?

Setakat agenda rasmi BERSAMA yang diterbitkan, perkara-perkara terperinci itu belum dihuraikan dalam cadangan pendidikan tinggi berkenaan. Itu tidak bermaksud BERSAMA menolak unsur tersebut; ia bermaksud definisi “autonomi penuh” masih mempunyai ruang untuk diperincikan. [7]

Autonomi universiti tidak sepatutnya bermaksud “ikut pasaran” semata-mata

Universiti memang perlu lebih responsif terhadap keperluan pekerjaan dan perubahan ekonomi. Program yang tidak lagi relevan perlu dinilai, sementara bidang baharu seperti kecerdasan buatan, teknologi hijau, semikonduktor, kesihatan dan sektor berkemahiran tinggi perlu berkembang lebih pantas.

Tetapi universiti bukan sekadar pusat latihan tenaga kerja.

Sains asas, sejarah, falsafah, sains sosial, bahasa dan pelbagai bentuk penyelidikan asas mungkin tidak mempunyai pulangan komersial serta-merta, tetapi mempunyai nilai besar kepada perkembangan ilmu, institusi dan masyarakat. Jika autonomi hanya diukur melalui kemampuan mengikuti permintaan pasaran, sebahagian fungsi universiti akan terlepas daripada perbahasan.

Justeru frasa “autonomi penuh kepada universiti awam untuk bersaing mengikut pasaran” boleh diperkukuh melalui satu lagi prinsip: autonomi untuk menghasilkan ilmu walaupun pasaran belum melihat nilainya.

Prinsip anti-pemusatan kuasa juga relevan sebagai persoalan dasar

Agenda BERSAMA turut menyatakan prinsip “kebebasan institusi utama negara dengan mengelakkan pemusatan kuasa”, khususnya melalui pemindahan sebahagian kuasa lantikan dan kebertanggungjawaban institusi utama kepada Parlimen daripada Perdana Menteri. Agenda itu secara jelas ditujukan terutama kepada institusi utama negara dan agensi penguatkuasaan, bukan universiti. [7]

Namun prinsip tersebut menimbulkan satu persoalan yang sah untuk pendidikan tinggi: jika pemusatan kuasa dianggap berisiko bagi institusi awam lain, bagaimana prinsip semak dan imbang patut diterjemahkan dalam tadbir urus universiti?

Jawapannya tidak semestinya menyalin mekanisme institusi lain. Universiti mempunyai fungsi, sejarah dan struktur tersendiri. Tetapi persoalan mengenai lantikan, kuasa lembaga, kuasa Senat dan hubungan dengan kementerian tetap perlu dijawab secara terbuka.

Selepas AUKU, soalan sebenarnya baru bermula

Pemansuhan AUKU selepas lebih lima dekad membuka ruang besar untuk menyusun semula pendidikan tinggi Malaysia. Tetapi pemansuhan sebuah akta bukan destinasi akhir. Ia hanya membuka peluang untuk membina sesuatu yang lebih baik.

Kalau kerangka baharu memberikan lebih ruang kepada mahasiswa tetapi struktur tadbir urus masih terlalu berpusat, reformasi itu belum lengkap.

Kalau universiti diberi lebih autonomi kewangan tetapi ahli akademik masih takut mengemukakan pandangan, reformasi itu juga belum lengkap.

Kalau universiti bebas mengejar pendapatan, ranking dan permintaan pasaran tetapi Senat, ahli akademik dan mahasiswa tidak mempunyai suara yang bermakna dalam tadbir urus, kita masih belum sampai kepada autonomi institusi yang sebenar.

Perbahasan selepas AUKU perlu bergerak daripada sekadar persoalan “bolehkah mahasiswa berpolitik?” kepada persoalan yang jauh lebih besar: siapa sebenarnya membuat keputusan untuk universiti, atas asas apa, dan dengan semak imbang yang bagaimana?

Bagi BERSAMA, janji untuk memberi “autonomi penuh kepada universiti awam” memberikan asas untuk menyertai perbahasan ini. Tetapi kandungan autonomi itu perlu dinyatakan dengan lebih tepat jika ia mahu menjadi tawaran dasar yang boleh diukur dan dipertanggungjawabkan.

Malaysia tidak sekadar memerlukan universiti yang bebas daripada sebuah undang-undang lama. Malaysia memerlukan universiti yang mempunyai ruang untuk berfikir dan menyelidik, mahasiswa yang boleh bersuara secara bertanggungjawab, serta institusi yang cukup autonomi untuk membuat keputusan akademik - tetapi tetap telus dan bertanggungjawab kepada rakyat.

Itulah ukuran yang lebih bermakna bagi reformasi selepas AUKU.

Nota editorial: Artikel ini membezakan fakta dasar yang boleh disahkan daripada analisis dan persoalan dasar. Rujukan kepada agenda BERSAMA dibuat berdasarkan kandungan yang diterbitkan pada laman rasminya setakat 19 September 2026.